Jakiś czas temu, siedząc na ławce w parku, doświadczyłem krótkiego, spontanicznego wglądu. To jest wpis, który wtedy obiecałem.
Pisałem o tym w tekście Natura wglądu — o tym, jak spokój potrafi się nagle rozstąpić i odsłonić coś głębszego. Zapowiedziałem wtedy, że to, co zobaczyłem, dotyczyło schematu sprawczości w relacji z ojcem i ciągłego spełniania oczekiwań innych — i że to temat na osobny wpis.
Chcę w nim połączyć kilka nitek, które od dawna ciągnąłem osobno. To praca z wewnętrznym dzieckiem, model Wu Wei Wisdom, wysoka wrażliwość, rozmyte granice i schemat bycia idealnym. Z perspektywy czasu widzę, że to wszystko było patrzeniem na jeden, ten sam schemat z różnych stron. Czas spojrzeć na niego wprost, całościowo, i w końcu go nazwać.
Czym jest schemat spełniania oczekiwań
Schemat spełniania oczekiwań to wewnętrzny mechanizm, w którym poczucie własnej wartości i bezpieczeństwa uzależniamy od tego, czy uda nam się zadowolić drugą osobę. W mojej głowie nazywałem go od lat po prostu „spełnianiem oczekiwań” — bez wielkiej teorii, po prostu jako coś, co doskwiera.
Sedno jest proste, choć bolesne: żeby zasłużyć na miłość i wsparcie, trzeba robić dokładnie to, czego oczekuje ktoś inny. Bez błędów, sprzeciwu ani ryzyka.
Za tym mechanizmem stoi zamrożone dziecko — część mnie, która wciąż czuje się bezbronna i niekompetentna. Nie wierzy, że sama potrafi zadbać o własne przetrwanie. Żeby przetrwać, robi wszystko, żeby udobruchać drugą osobę. Bo tylko wtedy, w jej dziecięcej logice, dostanie miłość i wsparcie potrzebne do życia.
Skąd się wziął: dziecko, ojciec i strategia przetrwania
Ten schemat może kształtować się już we wczesnym dzieciństwie, mniej więcej między 3. a 7. rokiem życia. To czas, gdy rozwija się podstawowe poczucie bezpieczeństwa i przywiązania. Później może utrwalać się w wieku wczesnoszkolnym, między 7. a 12. rokiem życia. Dochodzi wtedy komponent „zasługiwania” na miłość przez osiągnięcia, posłuszeństwo i nierobienie kłopotu. Nie da się tego ustalić co do roku. Ale mechanizm jest znajomy z moich wcześniejszych tekstów — pisałem już o rozmytych granicach i przemocy psychicznej we wczesnym dzieciństwie w Wyważonej bramie.
Mała, bezbronna istota nie ma szans w starciu z siłą rodzica. Jedyne, co może zrobić, żeby przetrwać, to poddać się, rozbić własne granice i grać pod dyktando dorosłych. To nie jest wybór w dorosłym sensie tego słowa. To jedyna dostępna strategia.
Problem w tym, że układ nerwowy zapisuje ją jako normę — i ciągnie ją w dorosłość, długo po tym, jak przestała być potrzebna do przetrwania.
Rola wysokiej wrażliwości: wzmacniacz, nie przyczyna
Sama w sobie ta dynamika rodzinna byłaby już wystarczająco trudna. Ale u mnie doszedł jeszcze jeden czynnik: wysoka wrażliwość (WWO). Pisałem o niej szerzej w tekście Życie jako osoba wysoko wrażliwa. Opisywałem tam, jak osoby WWO odbierają bodźce i dlaczego mogą doświadczać ich intensywniej.
To oznacza, że schematy rodzinne u osoby WWO nie odbijają się rykoszetem — one wbijają się głęboko. Ten sam chłód, ta sama niedostępność emocjonalna rodzica, która u mniej wrażliwego dziecka mogłaby przejść bez większego śladu, u mnie zakorzeniła się głęboko i mocno. Sorry, taki mamy klimat, takie mamy cechy — i trzeba się z tym nauczyć żyć.
Kiedy schemat przejął stery: kariera zawodowa
Schemat spełniania oczekiwań głęboko zdominował moje życie zawodowe. Najbardziej wyraźnie pokrzyżował mi plany na początku kariery, gdy pracowałem jako junior web developer w agencji interaktywnej.
Nieustający stres, który towarzyszył mi w tamtej pracy, doprowadził nie tylko do dodatkowego załamania, ale ostatecznie do przymusu zmiany zawodu. Nie chodziło o to, że nie umiałem pracować. Chodziło o to, że każde zadanie od przełożonego uruchamiało w środku coś dużo starszego niż sama praca.
Strach przed działaniem miał bardzo konkretną logikę: coś może nie wyjść. Jeśli nie wyjdzie, nie spełnię oczekiwań. A jeśli ich nie spełnię, nie będzie miłości ani wsparcia. Nara, radź sobie sam. To błyskawiczna, automatyczna kalkulacja, która w milisekundę potrafi zamienić zwykłe zadanie w pracy w zagrożenie życia.
Psychoza jako wzmacniacz, nie przyczyna
Psychoza i objawy choroby, przez które przechodziłem, nie stworzyły tego schematu. One go wyostrzyły. Nadały mu większą moc — przez co przez długi czas, aż do teraz, miałem naprawdę spory problem, żeby wydostać się z jego sideł.
To zresztą zgadza się z tym, co pisałem wcześniej o kryzysie psychicznym. Nie jest on błędem systemu, tylko czymś, co wypycha na powierzchnię to, co już wcześniej tam było. Kryzys nie tworzy schematów. Odsłania je z pełną siłą.
Dziwi mnie, że nie „wyrosłem” z tego schematu w bardziej naturalny sposób, tak jak dzieje się to z wieloma wzorcami z dzieciństwa. Zamiast tego widzę tu jakby zawieszone dziecko — ofiarę, która wciąż uważa siebie za bezbronną i niekompetentną, jeśli chodzi o zadbanie o własne przetrwanie.
Przekonanie u korzenia
Gdybym miał zastosować technikę Golden Thread z modelu Wu Wei Wisdom, czyli iść po nitce pytań „dlaczego?” aż do samego dna, dochodzę do jednego zdania:
„Coś jest ze mną nie tak, bo tatuś mnie nie kocha, i muszę zrobić wszystko — obrócić świat do góry nogami — żeby to odwrócić.”
To przekonanie brzmi jak coś, co mogłoby powiedzieć wystraszone dziecko. I dokładnie tym jest. Ciekawe jest to, ile mówi ono też o mnie samym. Ile było w tym determinacji? Ile lat próbowałem obrócić ten świat do góry nogami, starając się być idealnym chłopcem?
Gdyby mój Wewnętrzny Dorosły usiadł dziś naprzeciwko tego przekonania, rozmowa mogłaby wyglądać mniej więcej tak. Podobny dialog opisywałem w tekście Rozwiązywanie wewnętrznego konfliktu:
Zawieszone dziecko: „Jeśli nie zrobię tego, czego się ode mnie oczekuje, jeśli coś mi nie wyjdzie — zostanę odrzucony. Muszę zapracować na miłość.”
Wewnętrzny Dorosły: „To, co wydarzyło się wtedy, nie było Twoją winą. Dorośli, którzy Cię wychowywali, mieli swoje własne ograniczenia i napięcia — a Ty, nie znając szerszego kontekstu, założyłeś, że to Ty zrobiłeś coś źle. To była błędna interpretacja, wynikająca z ograniczonej perspektywy dziecka, nie obiektywna prawda.”
Dziecko: „Czyli mogę… przestać gonić?”
Wewnętrzny Dorosły: „Możesz. Nie musisz już wykonywać poleceń w pełnym stresie, żeby zasłużyć na coś, co i tak Ci się już należy.”
Sprawczość, której się boję
Tutaj dochodzimy do sedna. Cały ten schemat sprowadza się finalnie do jednego: strachu przed sprawczością.
Jeśli działanie oznacza ryzyko porażki, porażka zaczyna oznaczać utratę miłości. Najbezpieczniejszą strategią staje się więc brak własnej inicjatywy. Pozostaje wykonywanie poleceń, najlepiej perfekcyjnie i bez namysłu. Sprawczość w tej logice nie jest wolnością. Jest zagrożeniem.
To dokładnie odwrotna strona tego, o czym pisałem w tekście o schemacie bycia idealnym. Tam chodziło o nadmierne działanie — o próbę zapracowania na miłość perfekcją. Tutaj chodzi o zamrożenie — o unikanie działania, żeby nie zaryzykować porażki, która tę miłość odbierze. Dwie różne taktyki. Ten sam przestraszony chłopiec u źródła.
Wizja 80%: jak wygląda życie bez tego schematu
Wyobrażam sobie siebie w momencie, w którym w końcu to odpuszczę — może nie w pełni, powiedzmy w 80%. Co wtedy? Zdrowe relacje zawodowe. Możliwość normalnej pracy. Wejście na poziom profesjonalisty, w którym zachowaniem nie dominuje stres i nastroje wewnętrznego dziecka.
Zostaje oczywiście cała masa rzeczy, które i tak domyślnie doskwierają w środowisku pracy — mobbing, kiepska organizacja, nepotyzm i wiele innych. Te rzeczy nie znikną wraz ze schematem, bo nie są jego produktem. Warto to rozróżnić: uwolnienie się od schematu nie oznacza, że praca stanie się bezproblemowa. Oznacza, że zwykłe, realne problemy zawodowe przestaną być przetwarzane przez ciało jako zagrożenie życia.
Plan na domknięcie schematu
Mam kilka strategii, które już teraz działają.
- Regulacja ciała i układu nerwowego. Kontynuuję swoje combo EFT i Ho’oponopono, które od miesięcy pomaga mi gasić emocjonalne pożary i budować bardziej pozytywne nastawienie do siebie.
- Wychwytywanie sytuacji na gorąco. Kiedy przełożony czegoś ode mnie oczekuje, uczę się brać to na dystans — na przykład poprzez żart słowny, ale nie tylko. To drobna, ale ważna zmiana. Zamiast automatycznie wpadać w tryb „muszę spełnić, bo inaczej”, tworzę sekundę przestrzeni. Mogę wtedy pomyśleć: to jego oczekiwanie, nie mój wyrok. Ta lekkość jest zresztą bardzo w duchu Wu Wei — nie walka wprost, tylko płynne odsunięcie się na bok.
- Reszta dzieje się sama. Z roku na rok, dbając o podstawowe potrzeby i pokonując codzienne problemy, uczę się przez doświadczenie, że dam sobie radę. Zwiększa się przez to moje przekonanie o własnej sprawczości. Mój mózg — podobnie jak inne, choć mam wrażenie, że mój łapie to trochę wolniej — musi się przyzwyczajać do faktu, że dam sobie radę sam. Nie potrzebuję do tego „tatusia”. Mogę w końcu zintegrować w sobie tego rodzica i działać w pełni autonomicznie, z perspektywy dorosłego. Bez stresu związanego z gonieniem i bezmyślnym wykonywaniem poleceń przełożonego.
Uwaga na pułapkę: nowy ideał w starym przebraniu
Kiedy wyobrażam sobie siebie po drugiej stronie tego schematu, łatwo mi wpaść w fantazję o „zintegrowanym dorosłym-profesjonaliście”. Tytanie pracy i mistrzu asertywności, logiki oraz zdrowego rozsądku. To oczywiście żart — ale warto się na chwilę przy nim zatrzymać, bo to niebezpiecznie bliskie starego schematu bycia idealnym, tylko w nowym przebraniu.
Prawdziwa wolność od schematu spełniania oczekiwań nie polega na staniu się nowym ideałem. Polega na prawie do bycia zwyczajnie kompetentnym — kimś, kto czasem coś spieprzy, przeżyje to i pójdzie dalej. Jak głoszą nauki Wu Wei Wisdom: błędy są elementem nauki i rozwoju, a nie powodem do samobiczowania.
Podsumowanie
Tak wyglądałaby ta historia o dziecku, które za wszelką cenę chciało spełnić oczekiwania tatusia i być przez niego kochanym na wieki. Determinacja, z jaką próbowałem obracać świat do góry nogami, żeby to osiągnąć, mówi więcej o sile tego dziecka niż o jego słabości.
Dziś, po latach pracy z wewnętrznym dzieckiem i modelem Wu Wei Wisdom, czas porzucić ten przewlekły stres. Po wglądach na ławkach i podwórkach chcę doświadczać jeszcze większego spokoju.
Amen.
Jeśli ten temat Cię porusza — nie jesteś sam. Z takich mindfucków naprawdę da się wydostać, powoli, rundka po rundce, wgląd po wglądzie.
